روابط یا ضوابط در اندیشه و عمل
نقدی بر رفتار اجتماعی ما
انتخابات یا هر اتفاق گذرای اجتماعی- سیاسی میگذرد اما آنچه که دیرپاست و در روان اجتماع باقی میماند "فرهنگ" است. چه خوب شد که این انتخابات پیش آمد و وضعیت هم خوشبختانه عادی نگذشت که ما جماعت روشنفکران بتوانیم هر چه بیشتر لباس چرک هامان را در آفتاب پهن کنیم و آنچه را که در انبان داریم رو نماییم.
با خوشخیالی تمام میپنداشتم که روشنفکران ما رشد کردهاند و هر چه که کم باشد، روحیۀ آزادمنشی به همراه اعتقاد به دموکراسی در این خیل کم نیست. اما زهی خیال باطل.
نزدیکترین دوستم "نیلبک" در نوشتۀ "آلودگی نظر با عمل؟" بتاریخ 15 فوریه 2005 به سرزنش روشنفکرانی که از عمل دوری میجویند برخاسته بود که « چرا روشنفکر ایرانی نمی تواند حیات ذهنی خود را به واقعیات زندگی اجتماعی پیوند بزند و عمل در متن آنچه که می اندیشد را نیز تجربه کند؟» هنوز چند ماهی از بحث من و او بر سر این موضوع نمیگذرد که امر انتخابات پیش آمد و به تبع همین گفتارِ او خواستم آنچه که میاندیشم را تجربه کنم.
آغاز روشنفکری از آنجاییست که حرکت گلهوار فکری پایان میپذیرد و تنوع و تفاوت آراء به پیدا میشود. الزامیهم در کار نیست که یک روشنفکر حتماً باید "درست" فکر کند، آنهم "درست" با معیارهای دیگران.
اما پهنۀ جامعۀ روشنفکران ما دچار "فقر" وحشتناکیست و آنهم نه فقر تئوریهای مشعشع و چشمخیرهکن. بلکه دچار فقر آموزش دموکراسی و حقوق انسان و آزادمنشیست.
گویی اینکه من به مانند تو بیاندیشم و به مانند تو رفتار نمایم، عامترین تعبیر ماست از دموکراسی. اما آنجایی که من بخواهم با ذهن خودم فکر کنم و با نظر خودم رفتار نمایم و اینها با فکر و رفتار تو منطبق نباشد، ارکان دموکراسی و آزادگی را ویران کردهام و سزاوار ناسزاوارترین توهینها و تحقیرها هستم.
در همین قضیۀ انتخابات، من به عینه دیدم دلخوری دوستانی را که پیامد حمایت من از "معین" بود، دلخوری نه به معنای یک احساس درونی (که آزاد است) بلکه به مثابه یک واکنش شدید عاطفیِ بیرونی برای این دیدگاه من. آیا این است مفهوم «من حاضرم جانم را بدهم که مخالف من بتواند به آزادی عقیدهاش را ابراز کند»؟ چرا ما برای همدیگر آزادی بیان و عقیده قائلیم، اما فقط تا آنجایی که موافق هم باشیم؟
واکنشهای عاطفی در انتخابات بروز وحشتناکی کرد. عدهای از سوی هواداران شرکت در انتخابات، کار تحریم کنندگان را بزرگترین خیانت نامیدند به مانند تکتم که در پیامگیر پرگار پیامی درج کرده بود برای نوشتۀ "مشروعیت رژیم" و یا یکی دیگر با لحنی توهینآمیز نوشته است که:« جمع کنید تحلیل های مسخره تان را درباره ی دلایل محبوبیت احمدی نژاد و شکست ناگهانی اصلاح طلبی و میانه روی. این یک انتخابات عادی نبود که بشود نتایجش را اصولا تحلیل کرد. کم کم همه این را می فهمید. بخصوص شما عقب افتاده هایی که از ناف حوادث ایران دورید و حالیتان نیست که آن استراتژی احمقانه تحریم تنها به نفع برادر احمدی نژد شد و بس.»
اما این فقط یک روی سکه است و تنها دو نمونۀ کوچک. روی دیگر سکه نیز نشان از همین موضوع میدهد و برای شخص من اندکی مهمتر از یک امر اجتماعیست زیرا در این میان پای کسی لغزیده است که خود مشوق روشنفکران به عمل اجتماعی بود. و حالا میخواهم پاسخش را بشنوم که آیا منظورش از دست زدن روشنفکران به عمل اجتماعی، یعنی تابعیت از شیوه و مشی او؟
این دوست عزیز من در پیامگیری، در نقد!!! آنان که مدافع شرکت در انتخابات هستند و پس از معین عزم انتخاب هاشمی را دارند، نوشته است که:« نه به منافع خامنه ای و نه به منافع هیچ گروهی می اندیشم چرا که هیچ رابطه اندامواری بین گروهها و مردم وجود ندارد.آنچه که می اندیشم تهی دستی روشنفکرانی است که به هوای دو روز بیشتر ماندن در عرصه نام و شهرت و در سترونی تولیداتشان ، به عملیات سیاسی و تهییج عصبی مردم و ایجاد رعب و وحشت دست یازیده اند.آیا این شان روشنفکریست یا شان عمله های «باد»؟! چطور ممکن است خواسته ای نهادینه شده داشت و از آن به این سادگی و با این چرخش 180 درجه ای روگردان شد؟ این ویراژهای روشنفکری و تحمیل هیجان و عصبیت بر سر اعتماد مردم و روند عقلانی سازی جامعه و رشد مدنی آن چه بلایی خواهد آورد؟آیا خواست آنجنابان باید به هر نحو شده ؛ حتی در عدم تطابق این خواستها با متن اجتماع و رای واقعی مردم بر کرسی نشیند؟خودشان و باورهای لق لق زبانی شان را می فروشند بفروشند ؛ اما چه کار به مردم بینوایی دارند که هر روزه در کارتحقیرشان هستند؟ مسبب واقعی عقب ماندگی مردم ایا واقعا خود مردم و این توده یتیم (به لحاظ فقدان نخبگان صادق و خلاق) هستند؟! » و در جایی دیگر (پیامگیر عصیان 2) ادامه میدهد که:« د وست عزیز باورت می شه اجماع نظر در ترس؟اجماع نظر در بی ریشگی؟اجماع نظر در نحجر روشنفکری؟اجماع نظر در سیالیت؟اجماع نظر در بی حافظگی تاریخی؟...را!!! و همه این صفات نه برازنده آن شهروند بیچاره ... که برازنده اویی است که مدعی روشنفکری، دموکرات مآبی ، نخبگی و...است.آه که چطور میتوان با وجود چنین پیشقراولان متحجری بر مردم کوچه و بازار خرده گرفت و آنان را جاهل خواند...چطور میتوان؟!»
این دوست عزیز من اصلاً جایی برای این نمی گذارد که دگراندیشانی همچون من، با "اندیشیدن" به این تصمیمات رسیدهایم و رفتار ما الزاماً از "صفاتی" که او برای امثال من ردیف کرده است سرچشمه نمیگیرد. این "اندیشیدن" میتواند به نتیجۀ درست یا نادرستی بیانجامد، اما کدام "اندیشهای" گارانتی داده است که تنها به شرط درست بودن، موجودیتش را اعلام کند؟ و آیا واقعا شما مطمئنید که اندیشه شما را امکان خطا نیست؟ چرا تا کسی مانند ما نمیاندیشد اینهمه صفات نکوهیده و اخلاقی ناروا به او نسبت میدهیم و آنانی را که چون ما میاندیشند را نیکوترین میدانیم؟ کجاست آن اعتراضِ آزادمنشانۀ شما در برابر پیام حسناقا که در کنار پیام شما نوشت:« روشن فکرهای ما هم کا ماشا الله ماشاالله همگی پیش تر از روشنفکری روشن کون هستند. بیشتر با کونشان فکر می کنند تا مغز معیوبشان» کو اعتراض شما به این نحوۀ برخورد؟ آیا این است "فرهنگسازی" مورد نظر ما؟
من بعنوان یک روشنفکر مجازم که تحلیلهای خطا بدهم و تصمیمات اشتباه بگیرم، اما آیا میتوانم با محالفین خودم به این نحو که در بالا مثال زدم برخورد کنم؟ آیا در اندیشههای هر انسانی که دیگری را تحقیر می کند توهم "بزرگی" نخفته است؟ با توهین و تحقیر انسانها، حقوق بشر را نقض کردهایم. اگر بخواهیم به خواست شمایان یک سوی این معادله را حذف کنیم دیگر چه سخنی از "تعامل" در میان خواهد بود. آیا ما خواستار جامعهای هستیم مبتنی بر "تکصدایی"؟ یا چند صدایی اما صداهای دیگر را به ناروا و توهین خطاب کردن؟ زیان اینگونه برخوردها را من از انتخاب احمدینژاد یا هاشمی و حمله آمریکا و کلیت جمهوری اسلامی، فاجعهبارتر میدانم.
اگر یک لحظه می توانستیم باور کنیم که هر یک از ما میتوانیم "خطا" کنیم و حقیقت در انحصار ما نیست، می توانستیم بسی بمراتب بهتر با هم گفتگو و رفتار نماییم و جهان بهتری میداشتیم.
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
۱- میتوانیم اینگونه نیز با هم مخالفت کنیم. از وبلاگ "چرا نگاه نکردم."
2- از وبلاگ حسنآقا در رابطه با این نوشته و تعریف او از "روشنفکر": «خیر دوست عزیز ناراحت نشوید!! روشنفکر در لباس اصلاح طلبی (از نوع خاتمی و معین) نمیرود. یکی از مختصات روشنفکری شناخت و پیشگیری فاجعه قبل از وقوع است. اگر کسی در دامهایی به این گستردگی و روشنی که ملاها گستردهاند گرفتار آید روشنفکر نیست. اگر من از واژه روشنفکری استفاده میکنم فقط و فقط برای طعنه زدن و تمسخر است و گرنه روشنفکری که هنوز بعد از 26 سال ماهیت رژیم جمهوری اسلامی را درک نکرده باشد و هم خود و هم عامه مردم را بفریبد و به راه فاشیزم بکشاند روشنفکر نیست. او تنها عوام فریب است.»
