سـرمنشـاء جنسیـت؟
در روزگارانی خوش و نه چندان دور با جمع کثیری از دوستان در پیرامون وبلاگ نیو نای گرد آمده بودیم و در بارۀ روابط زنان و مردان و جهان آنان، با هم گفتگو میکردیم و البته که مدیریت این وبلاگ با کسی نبود بجز دوست گرامی و عزیزم نیلبک.
در آن وبلاگ، یادداشتی از نیلبک با نامِ «به نام انسان» که نقد و بررسی سه یادداشت "میراث زنان ومردان مرده" و همچنین "زبان زنان" نوشتۀ من بود به شکافتن برخی از مفاهیم و مقولات موضوع پرداخته بود، از جمله در مورد دو مفهوم «جنس» و «جنسیت» و تفاوت این دو از هم نوشته است که:
جنس sex :بیولوژی شخص، چه با کالبد مذکر و چه با کالبد مونث. جنس، منشاء زیستشناختی دارد.
جنسیت gender : مجموعهای از ویژگیهای رفتاری مونث یا مذکر که تحتِ تأثیرِ "فرهنگ" شکل گرفته است. رفتار جنسیتی ساختۀ جامعه است.
به بیانی سادهتر «نر و ماده» بودن امریست بیولوژیک و اندامی، اما «مرد یا زن» بودن، امریست فرهنگی و اجتماعی. در اولی اختیاری در کار نیست و جبرییست: « جنس، منشاء زیستشناختی دارد». اما دومی «تحتِ تأثیرِ "فرهنگ" شکل گرفته است. رفتار جنسیتی ساختۀ جامعه است».
در آنموقع در مقام یک دانشآموز با مفهوم امروزین آن، پای درس دوستِ «دانشآموزم»* نشستم و دانش آموختم**. تا روزگاری گذشت و من در شرایطی تجاربی بدست آوردم که، آن تجربهها مرا در مورد تعاریف فوق به شک و تردید واداشتند.
دو سگ دارم که از هفت هفتگیشان با منند و اکنون هفده ماهه هستند، یکی نر و دیگری ماده. خواهر و برادری توامان و همزاد. با بودن با این دو و دیدن رفتارشان است که به تردید افتادهام که آیا مرد و زن بودن امریست اجتماعی و فرهنگی؟ یا چیزیست در ماورای اکتساب؟
سگ مادهام کیشا نام دارد و سگ نرم، کیمبا.
از همان آغاز دیدنِ تفاوت رفتار در ایندو برایم جالب بود. نه تنها نرینه و مادینهای میدیدم، بلکه زنی و مردی را نیز شاهد بودم. کیشا از همان آغاز تمایل شدیدی به خودنمایی داشت و دلبری. با هر کسی که میدید رابطه برقرار میکرد و خودش را برای آنان لوس میکرد، نیازی شدید به جلب توجه داشت. از تعریف و ستایش، چشمانش برق میزد اگر نسبت به او بیتفاوتی نشان میدادم، فوری قهر میکرد و باید ساعتی نازش را میکشیدم تا دوباره آشتی کند و همزمان حسود. من و کیمبا را مردانِ خود میداند، سگ مادهای که به من یا کیمبا نزدیک شود مورد اعتراض کیشا قرار میگیرد و حتی بارها شاهد بودهام که اگر کیمبا، سگ مادۀ دیگری را نوازش کرده و مورد محبتش قرار داده، از جانب کیشا مورد حمله واقع شده و تو سری خورده است که چرا هرز میپری؟!!!
اما کیمبا، مردیست قدرتمند و خودنما. خودنمایی کیمبا از جنسی دیگر است، قدرتش را به رخ میکشد، برخلاف کیشا که زیباییاش را. کیمبا دستورات مرا، بدون چون و چرا اجرا نمیکند و تمایلی دارد به اینکه در آنها دخل و تصرف کند اما کیشا دستورات را بدون دخل و تصرف اجرا میکند. اگر کیشا کار بدی کرده باشد میرود و در گوشهای خود را پنهان میکند و بیشتر از ترس. اما کیمبا در برابر سرزنشهای ناشی از خطایش، سر به زیر میاندازد و قیافۀ خجالتیها و شرمندهها را بخود میگیرد. کیمبا نیز حسود است، سگ نری اجازه ندارد، به کیشا نزدیک شود، پیامد حسادت کیمبا، جنگیست ناموسی و خشن (البته اگر جلویش را نگیرم.) اما پیامد حسادت کیشا چند پارس و نق زدن است. کیمبا حسِ مالکیت بیشتری از کیشا دارد. و در روابط ایندو کیمباست که رهبری را در دست دارد. اوست که تصمیم میگیرد که مستقیم بروند یا بپیچند.
و بدتر از همه سر غذا خوردن، شباهت وحشتناکی به زن و مردهای جوامع سنتی پیدا میکنند: اگر غذایشان را در یک ظرف بگذارم، کیشا چند قدم دورتر از ظرف، مودبانه منتظر میماند تا کیمبا غذایش را بخورد و کنار بکشد تا نوبت به او برسد و حتی اگر زمانی شدت گرسنگی او را ازین رعایت آداب سگانه غافل کرده باشد، خرناسهای کوتاه و گنگ از جانی کیمبا، او را وادار به رعایت کرده است البته که ما بر اساس دخالتمان حتی در جهان سگها، همیشه غذایشان را جدا و در دو ظرف مجزا گذاشتهایم که حقوق سگانۀ کیشا، پایمال ستمگری مردسالارانۀ کیمبا نشود.
گاهی پیش میآید که کیمبا در وسط اتاق دراز کشیده و با خرناسی، به کیشا میفهماند که عصبانیست، کیشا برای گذشتن از یک طرف اتاق به جانب دیگرِ آن، از کنار دیوار میگذرد و جرات آن را ندارد که از میان اتاق که کیمبا در آنجا خفته بگذرد.
به راستی این دو نوع رفتار را از کجا آموختهاند؟ نه فرهنگی در کار است و نه اجتماعی. اما رفتار مردانه و زنانه در آنجا حضور دارد با شکلی کاملاً مردسالارانه.
در جهان شیران هم، شیران ماده، شکار میکنند و شکار را به جناب شیر نر میسپارند تا اول ایشان تناول کنند و بعد اگر چیزی ماند، زنان و کودکانِ اهل بیت، به خوردنش مبادرت ورزند.
در بارۀ هموطنان گیلمان، نوشتهاند که آنان تنها کارِ در خور مردان را «جنگ» میدانستهاند و انجام کارهای دیگر برای آنان دور از شأنشان بوده است. این است که در آن دیار عموم کارها مال زنان بوده است.
*- نظامی دانشآموز را از صفات خدا میداند و در معنی آموزانندۀ دانش بکار میبرد.
**- مصدر «آموختن» بطور خندهداری هم بر یاد دادن، دلالت میکند و هم بر یاد گرفت
